Login Shell [/bin/sh]: /bin/bash
$
Sisteminizde NIS kullanılıyorsa chsh yerine yppasswd -s komutunu kullanmalısınız.
3.1 Yönlendirme
Kullanıcı, ekrana yazdığı bir komutun neler yaptığını en rahat şekilde komut tarafından ekrana yönlendirilen bilgilerden anlayabilir. Program, kullanıcıyı bilgilendirme amacıyla mümkün olduğu kadar çok, fakat ortalığı fazla karıştırmamak için de mümkün olduğu kadar az bilgiyi ekrana vermelidir.
3.2 Standart Girdi, Çıktı ve Hata
Linux’ta, programın ekrana yazılan bilgiyi iki sınıf altında toplayabiliriz. Birincisi, olaÄŸandışı bir durumu bildiren standart hata, diÄŸeri de her türlü verinin yazıldığı standart çıktı. Program çalıştığı andan itibaren bu iki kanal üzerinden akan bilgiler, programın çalıştığı sanal terminale yazılırlar. Program girdilerini ise standart girdi aracı olan klavyeden alır.
EÄŸer bu bilgiler bir ekran boyundan (25 satır) fazla tutuyorsa bazı satırlar programcının gözünden kaçabilir. Bunu önlemek amacıyla standart çıktı ve hata bir dosyaya yazılacak ÅŸekilde ayarlanabilir. Yönlendirme olarak da bilinen bu iÅŸlem UNIX altında (DOS’ta olduÄŸu gibi) > karakteri ile gerçekleÅŸtirilir.
Örnek olarak o an bulunduğunuz dizinde yeralan dosyaları ekrana getirin :
$ ls -al
Bu komut, standart çıktı olarak dosyaların bilgilerini ekrana getirecektir. Bu çıktıyı, bir dosyaya yönlendirelim ve dosyanın içeriğine göz atalım:
linux:~$ ls -al > liste
linux:~$ cat liste
total 16
drwxr-xr-x 5 gorkem users 1024 Feb 13 13:10 .
drwxr-xr-x 4 root root 1024 Jan 7 1980 ..
-rw-r–r– 1 gorkem users 390 Feb 13 12:56 .Xdefaults
-rw-r–r– 1 gorkem ftpadm 2016 Feb 13 13:09 .bash_history
-rw-r–r– 1 gorkem users 1 Feb 13 12:57 .bashrc
-rw-r–r– 1 gorkem users 163 Nov 24 1993 .kermrc
-rw-r–r– 1 gorkem users 34 Nov 24 1993 .less
-rw-r–r– 1 gorkem users 114 Nov 24 1993 .lessrc
drwxr-xr-x 2 gorkem users 1024 Jan 7 1980 .term
-rw-r–r– 1 gorkem users 87 Feb 13 12:56 .xinitrc
-rw-r–r– 1 gorkem users 2795 Feb 13 13:06 adres
-rw-r–r– 1 gorkem users 0 Feb 13 13:10 liste
drwxr-xr-x 2 gorkem users 1024 Feb 13 12:54 mail
drwxr-xr-x 2 gorkem users 1024 Feb 13 12:54 perl
-rw-r–r– 1 gorkem users 0 Feb 13 13:10 typescript
linux:~$
> karakteri standart hatayı dosyaya yönlendirmez. Bu işlem için 2> kullanılır. Ama hatayı görebilmek için, hata yaratan bir komut yazmalıyız, değil mi ?
$ ls /deneme
/deneme : No such file or directory
$ ls /deneme 2> hata
$ cat hata
/deneme : No such file or directory
Aşağıdaki komutun işletilmesinin ardından standart çıktı oku1 dosyasına, standart hata ise oku2 dosyasına yazılacaktır. Bu dosyaları komutu çalıştırdıktan sonra incelemek suretiyle neler olup bittiğini anlamak mümkün olur.
$ mkdir ~/deneme (deneme isimli bir dizin yarat)
$ touch ~/deneme/gecici (gecici isimli bir dosya yarat)
$ cat ~/deneme 2>oku2 >oku1
Kabuk, standart çıktı ve standart girdi için sırayla 2 ve 1 numaralarının kullanımına izin verir. Yukarıda yeralan son komutta, standart hata mesajları için 2 kullanılarak hataların oku2 dosyasına yazılmıştır. Aşağıda, çekirdek derlemek için sürekli kullandığım program yeralıyor. Yönlendirme sayesinde ekrana gelmesi gereken mesajlar kullanılmayan 9. sanal konsola yönlendiriliyor.
# make config
# make dep > /dev/tty9
# make clean > /dev/tty9
# time make zImage > /dev/tty9
Son satırdaki time komutu, kendinden sonra gelen komutun ne kadar zaman içinde çalıştırıldığını gösterir. Çekirdek derlemede geçen zaman, makinanın gücü hakkında bir fikir verebilir. Peki ne hata, ne de çıktıyı ekranda görmek istemiyorsam ne yapmalıyım ? Bunun için standart çıktı ve hatayı biraraya getirerek yönlendirilen her çıktının kaybolduÄŸu “kara deliÄŸe” atmak yeterlidir:
$ ls /deneme > /dev/null 2>&1
Yukarıdaki komutun yazılış sırasına dikkat edin.
Standart çıktı ya da standart hatayı yönlendirirken, > işareti kullanırsanız: dosya yoksa, oluşturulur ve komutun çıktısı dosyaya yazılır. Dosya varsa, içeriği yok olur, ve komutun çıktısı dosyanın yeni içeriği olur. Var olan bir dosyayının eski içeriğini tamamen silmek değil de komutun çıktısını dosyaya eklemek istiyorsanız >> kullanmalısınız. Bu durumda dosya varsa komutun çıktısı dosyanın eski içeriği korunarak sonuna eklenir, dosya yoksa oluşturulur ve komutun çıktısı dosyaya yazılır. Örneğin:
$ echo deneme1 >>deneme.txt
$ cat deneme.txt
deneme1
$ echo deneme2 >>deneme.txt
$ cat deneme.txt
deneme1
deneme2
$
Örnekte görüldügü gibi ilk komut deneme.txt dosyasını oluşturdu. İkincisi ise oluşan dosyanın içeriğini koruyarak ikinci komutun çıktısını bu dosyanın sonuna ekliyor.
Standart hata ve çıktıya ek olarak UNIX’in desteklediÄŸi bir yönlendirme daha vardır: Standart girdi sayesinde bir dosyayı oluÅŸturan satırlar, bir komut veya programa yönlendirilebilir. Daha önce bir metin editor kullanarak hazırlamış olduÄŸumuz raporu patrona kısa yoldan göndermek için,
$ mail -s “rapor” patron < rapor.txt
Dosyanın içeriÄŸi, mail komutuna girdi olmuÅŸ ve rapor.txt dosyası patron kullanıcısına “rapor” konu baÅŸlığıyla e-posta ile gönderilmiÅŸtir.
3.3 Boru (pipe) Ä°ÅŸlemleri
Bazı durumlarda, bir komutun çıktısı diÄŸer bir komuta yönlendirilebilir. BaÅŸka bir deyiÅŸle, komutun standart çıktısını bir dosyaya deÄŸil, bu çıktıyı iÅŸleyecek baÅŸka bir komuta yönlendirmek istiyorsunuz. Bu amaçla UNIX altında (yine DOS’ta olduÄŸu gibi) boru (|) karakteri kullanılır. Bu karakter, kendinden önce gelen komut veya komut serisinin çıktısını, kendinden sonra gelen komuta gönderir. ÖrneÄŸin bir dizinde yeralan tüm dosyaları yazıcıya aktarmak için,
$ ls -al | lpr
komutları kullanılabilir. Artık ls -al komutunun ekrana vermesi gereken tüm bilgiler, lpr komutu aracılığıyla yazıcıya gönderilmiştir. İlk komutun standart çıktısı, ikinci komuta standart girdi olarak atanır. Diğer bir örnekte, README dosyasında kaç satır olduğu bulunuyor. Bir dosyadaki veya komut çıktısındaki satır, karakter ve kelime sayılarını bulmak için wc komutunu kullanabilirsiniz.
$ who | wc -l
40
Yönlendirme ve pipe işlemleri bazen insanın kafasını karıştırabilir. Yönlendirme, bir programdan bir dosyaya yapılabilir, fakat bir programdan başka bir programa yönlendirme yapamazsınız. Benzer şekilde, iki dosyanın arasında pipe işlemi uygulamak mümkün olmaz.
Şimdi de biraz karışık bir örnek:
# ps -aux | grep inetd | grep -v grep|awk ‘{print $2}’ | xargs kill -1
Yukarıdaki örnek zorlama bir örnek değil, bir Linux sistem yöneticisinin her an kullanması gerekebilecek türden. Bu örneği burada ayrıntılı olarak açıklamayacağız, sadece pipe kullanarak ne kadar fazla sayıda komutun birbirine bağlanabildiğini göstemek amacıyla verdik. Bu ve benzeri komutların ayrıntılı açıklamaların kabuk programlamayla ilgili bölümde bulabilirsiniz.
3.4 Çokgörevlilik
UNIX’in en büyük silahlarından biri süreçlerdir. Her süreç sistemde bağımsız çalışan, birbirini etkilemeyen ve herbiri kendi kaynağını kullanan programdır. Süreçler arkaplanda veya kabuÄŸun kontrolünde çalışabilir. Çekirdek, her sürecin kullandığı sistem kaynağından haberdar olur ve bu kaynakların süreçler arasında adilce paylaşılmasından sorumludur.
Bir süreç, aksi belirtilmedikçe çalıştığı süre içinde klavyeden bilgi alır ve ekrana bilgi verir.
Kullanıcıların haberi bile olmadan çalışan süreçler, Linux makinasındaki G/Ç işlemlerini gerçekleştirebilmek için sürekli faaliyet içinde bulunurlar. Onlarca süreçten bazıları kullanıcıların sisteme girmesini sağlarken (getty) bazıları da WWW ve FTP gibi İnternet tabanlı istekleri yerine getirir (httpd, ftpd).
Arkaplanda Çalıştırma
Bir komutu arkaplanda çalıştırmak için, komutun sonuna & karakteri getirin. Komutu girdikten sonra tekrar kabuk istemcisine düşecek ve kaldığınız yerden devam edebileceksiniz. Program, arkaplanda diğer süreçlerle çakışmadan bir süre çalışır ve işi bittiğinde durur.
$ sort buyuk_dosya > buyuk_dosya.sirali &
[1] 772
Komutun arkaplana atılmasından sonra ekranda yeralan 1 , sürecin sıra numarasını, 772 sayısı ise süreç kimliÄŸini (Process ID) gösterir. Her program, sistem kaynaklarını biraz daha azalttığından Linux’çuların deyimiyle makina yavaÅŸlar.
Çalışan programların listesini görmek için ps komutunu kullanın. Hiç parametre vermeden yazılırsa sadece üzerinde çalışılan kullanıcının süreçleri ekrana gelir. Sık kullanılan bir başka parametre dizisi de uax tir. Bu sayede sistemdeki o anda çalışan tüm programlar daha ayrıntılı bir şekilde ekrana listelenir.
$ ps
PID TTY STAT TIME COMMAND
76 v02 S 0:00 -bash
111 v02 R 0:00 ps
$ ps -aux
USER PID %CPU %MEM SIZE RSS TTY STAT START TIME COMMAND
bin 63 0.0 5.5 64 364 ? S 11:12 0:00 /usr/sbin/rpc.portmap
gorkem 76 0.0 9.7 101 644 v02 S 11:12 0:00 -bash
gorkem 112 0.0 5.0 59 332 v02 R 11:16 0:00 ps -aux
root 1 0.0 5.0 56 332 ? S 11:12 0:00 init [5]
root 6 0.0 4.2 35 284 ? S 11:12 0:00 bdflush (daemon)
root 7 0.0 4.2 35 284 ? S 11:12 0:00 update (bdflush)
root 48 0.0 5.1 45 340 ? S 11:12 0:00 /usr/sbin/crond -l10
root 59 0.0 5.5 53 364 ? S 11:12 0:00 /usr/sbin/syslogd
root 61 0.0 5.0 44 336 ? S 11:12 0:00 /usr/sbin/klogd
root 65 0.0 5.5 62 364 ? S 11:12 0:00 /usr/sbin/inetd
root 67 0.0 5.8 79 388 ? S 11:12 0:00 /usr/sbin/rpc.mountd
root 69 0.0 6.0 88 400 ? S 11:12 0:00 /usr/sbin/rpc.nfsd
root 75 0.1 9.9 115 660 v01 S 11:12 0:00 -bash
root 77 0.0 4.6 52 304 v03 S 11:12 0:00 /sbin/agetty 38400 tty3
root 78 0.0 4.6 52 304 v04 S 11:12 0:00 /sbin/agetty 38400 tty4
root 79 0.0 4.6 52 304 v05 S 11:12 0:00 /sbin/agetty 38400 tty5
root 80 0.0 4.6 52 304 v06 S 11:12 0:00 /sbin/agetty 38400 tty6
root 81 0.0 5.5 42 368 ? S 11:12 0:00 gpm -t ms
Burada yeralan bilgiler sırasıyla :
• PID: süreç numarası. Her sürecin farklı bir numara alması sistem tarafından düzenlenir.
• %CPU: İşlemcinin % olarak ne kadarı süreç tarafından kullanılıyor ?
• %MEM: % olarak hafızada kapladığı yer
• SIZE: Programın toplam kullandığı bellek alanı (kilobyte)
• RSS: Programın bellekte kapladığı gerçel alan. Bu değer paylaşılan sistem kütüphaneleri (shared library) nedeniyle genellikle SIZE değerinden küçüktür.
• TTY: sürecin çalıştırıldığı (sanal) terminal
• STAT: süreç o sırada ne yapıyor ?
o S: Uyumakta, bu durum genellikle sürecin bir G/Ç iÅŸlemi (örneÄŸin fare’nin hareketi ya da aÄŸdan gelecek veriler) beklemesi sırasında olur.
o R: Çalışabilir. Çalışabilir süreçler, gereksinim duydukları bütün sistem kaynaklarına sahip olan süreclerdir. Çekirdek (tek işlemcili bir makinada) belirli aralıklarla bu süreçlerden sadece birini çalıştırır.
o T: Durmuş. Bu durum sürecin kullanıcı tarafından (örneğin Control-Z tuşlarına basılarak) durdurulmasında görülür.
o Z: Zombie. Bu tür süreçler, kendisini çalıştıran sürece mesaj bırakamadıklarından takılmış süreçlerdir. Öldürülemezler ancak sitem kaynaklarını da kullanmazlar.
o D: Kesilemez uykuda. Bazı G/Ç işlemleri o sırada bu işlemi yapan sürecin kesilmemesini gerektirir. Böyle durumdaki süreçleri de ilgili G/Ç işlemi bitinceye kadar öldüremezsiniz.
• START: sürecin çalıştığı zaman
• COMMAND: komut satırından girilen programın ismi
ps komutuna bilgisayar üzerinde çalıştığınız her an ihtiyaç duymanız mümkündür, bu yüzden çeşitli parametrelerle kullanmayı öğrenmelisiniz.
Klavye Ãœzerinden Kesinti
Linux (ve UNIX) altında, klavyeden bazı tuş kombinasyonları yardımıyla çalışmakta olan program kesintiye uğratılabilir.
Klavyeden kabuk komut satırına yazılan bir programın uzun sürmesi halinde, eğer daha önceden komutun arkasına & işareti koyup arkaplanda çalışır halde bırakılmamışsa, klavyeden yapılan bir müdahele ile durdurulup arkaplanda çalışır hale getirilebilir. Örnek vermek gerekirse, uzun sürmesi beklenen bir komutu klavyeden yazalım ve ardından Control-Z tuşlarına basalım:
linux:/etc/rc.d# find /usr -name “o*” -print
/usr/bin/od
/usr/lib/lilo/doc/other.fig
/usr/lib/lilo/doc/other.tex
/usr/man/man1/od.1.gz